Table of Contents
Монгол түмний уламжлалт Цагаан сарын баярын өмнөх өдөр буюу өвлийн адаг сарын 30-ныг “Битүүн” хэмээн нэрийддэг. Энэ нь сар гарахгүй битүү харанхуй байдаг оны хамгийн сүүлчийн шөнийг бэлгэдсэн нэршил юм.
1. “Битүүрэх” үү, “Битүүлэх” үү?
Хэл шинжлэлийн хувьд энэ хоёр үг өөр утгатай. Я.Цэвэлийн толь бичигт:
- Битүүрэх: Юм бөглөрөх, битүү болох гэсэн утгатай.
- Битүүлэх: Хуучин оныг үдэж, шинэ оныг угтах төрт ёсны зан үйлийг гүйцэтгэхийг хэлнэ. Иймд та бүхэн бие биедээ “Сайхан битүүлээрэй” хэмээн мэндчилэх нь зүйтэй.
2. Битүүлэх ёслолын дараалал
Битүүний өдөр айл гэрүүд өр шир, дутуу ажлаа цэгцэлж, хийморио сэргээдэг. Ёслол нар жаргасны дараа дараах байдлаар өрнөнө:
- Үүд тотгоо засах: Сайн зүгийн тэнгэрүүдийг урихын тулд баруун тотгон дээр цагаан чулуу (эсвэл мөс), муу зүгийн ад чөтгөрийг хаахын тулд зүүн тотгон дээр өргөс харгана тавьдаг.
- Лхам бурхныг угтах: Лхам бурхны хүлгийг ундаалах мөсийг үүдний тотгон дээр тавьж, зул хүжээ бадраан, бурхан тахилдаа дээж өргөнө.
- Гэр бүлээрээ битүүлэх: Гурван марал од гарах үед битүүлгээ хөндөж, цадтал хооллоно. Энэ нь ирэх жилдээ элбэг хангалуун байхыг бэлгэддэг.
3. Битүүний зоог ба наадгай
Битүүний үдэш бол баяр баясгалан, тоглоом наадгайн шөнө юм.
- Идээ зоог: Хонины битүү толгой эсвэл өвчүү чанана. Бууз, баншиндаа зоос хийж, хэнд таарахыг үзэж аз хийморио шинждэг.
- Тоглоом: Шагайгаар алаг мэлхий өрөх, дөрвөн бэрх орхих, хорол, зэндмэнэ эвлүүлэх зэрэг уламжлалт тоглоомоор тоглож, үлгэр тууль хэлэлцэнэ.
4. Эл өдөр цээрлэх зүйлс
Монголчууд битүүний өдөр дараах зүйлсийг чандлан цээрлэдэг:
- Айл хэсэх: Энэ өдөр айлд хоновол сүнс төөрнө гэх тул гэртээ байх ёстой.
- Өлөн хонох: Ирэх жилдээ өлсөхийн ёр гэх тул цадтал хооллоно.
- Нохой зодох: Шинэ ондоо гай барцад дуудах тул нохойгоо цадтал хооллох учиртай.
- Хэл ам хийх: Хэрүүл маргаан хийх, чанга орилохыг цээрлэнэ.
- Гадаа хувцас хонуулах: Чөтгөр хорлоно гэж үздэг тул бүх хувцас, эд зүйлсээ гэртээ оруулна.
5. Битүүний орой унших тарни
Зул, хүжээ өргөөд дараах тарнийг уншиж буянаа даатгаарай:
“Ум навова гавади базар сараа брамадани дата гадая архади самья сам буддава дадьята ум базар маха базар махадэза базар маха бидья базар маха зидда базар маха боди мандова сам гармана базар сарва гарма ава арани бишодана базар суха”
