Дэмидийн ХИШИГТ /1931–2026/
Монголын кино, телевиз, театрын урлагт нэгэн жарнаас илүү хугацаанд хөдөлмөрлөсөн нэрт найруулагч, сурган хүмүүжүүлэгч Дэмидийн Хишигт 2026 оны долдугаар сарын 6-ны өдөр таалал төгслөө. Соёл Урлагийн Их Сургуулийн Кино, телевиз, медиа урлагийн сургуулийн ахмад багш, Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, СУИС-ийн Хүндэт профессор, “Анхны бүтээл” олон улсын оюутны наадмын Хүндэт ерөнхийлөгч тэрээр Монголын соёл, урлаг, боловсролын салбарт өөрийн бүтээл, шавь, сурган хүмүүжүүлэх үйлсээрээ гүн мөр үлдээсэн эрхэм байв.
Д.Хишигт багш 95 насыг зооглох хүртлээ урлагийн тайз, кино зураг авалтын талбай, телевизийн студи, сургалтын танхимаас холдоогүй нэгэн байлаа. Түүний амьдралын замнал театрын жүжигчнээс эхэлж, кино, телевизийн найруулагч, улмаар олон үеийн уран бүтээлчдийг бэлтгэсэн багшийн эрхэм үйлсээр үргэлжилсэн юм.
Дэмидийн Хишигт 1931 оны хоёрдугаар сарын 9-ний өдөр Архангай аймгийн Хашаат суманд төржээ. Тэрээр 1947–1950 онд Урлагийн сургуульд жүжигчний мэргэжил эзэмшиж, 1957–1959 онд тухайн үеийн Зөвлөлт Холбоот Улсын Бүх Холбоотын Кино Урлагийн Дээд Сургуульд найруулагчаар суралцсан байна.
Улмаар 1966–1967 онд ЗХУ-ын Төв телевизэд мэргэжил дээшлүүлж, 1975 онд Марксизм-Ленинизмийн оройн дээд сургуулийг төгссөн нь түүний мэргэжлийн бэлтгэл, уран бүтээлийн цар хүрээг улам тэлжээ. Театр, кино, телевизийн гурван салбарт зэрэг ул мөрөө үлдээсэн түүний замнал Монголын дэлгэцийн урлагийн түүхтэй салшгүй холбогддог.
Түүний боловсрол, ажил амьдралын эхний он жилүүдийг товч дурдвал:
- 1931 оны хоёрдугаар сарын 9-ний өдөр Архангай аймгийн Хашаат суманд төрсөн;
- 1947–1950 онд Урлагийн сургуульд жүжигчний мэргэжил эзэмшсэн;
- 1957–1959 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Бүх Холбоотын Кино Урлагийн Дээд Сургуульд найруулагчаар суралцсан;
- 1966–1967 онд ЗХУ-ын Төв телевизэд мэргэжил дээшлүүлсэн;
- 1975 онд Марксизм-Ленинизмийн оройн дээд сургуулийг төгссөн.
Тэрээр 1950 онд Улсын хөгжимт драмын театрт жүжигчнээр уран бүтээлийн гараагаа эхэлсэн байна. Дараа жил нь Улсын Хүүхдийн төв театр байгуулагдахад анхны уран бүтээлчдийн нэгээр ажиллаж, хүүхэд залуучуудын театрын урлагийн эхлэл үеийн бүтээлүүдэд оролцжээ.
Жүжигчний хувьд Д.Намдаг, Ч.Лодойдамба нарын “Нэг ангийхан”, Л.Ванганы “Эмч нар”, “Цагаан хүзүүт майга бор”, “Урагшлах замд”, Д.Пүрэвдоржийн “Зоригтын зориг” зэрэг үндэсний жүжигт тоглосон байна. Мөн “Үнэт үр”, “Би гэртээ харихсан”, “Цасан хүү”, “Воровьевын ууланд”, “Санасан ёсоор бүтэх болтугай” зэрэг гадаадын жүжиг, “Цэргийн хүү” “Шинэ жил”, “Манай аялгуу” зэрэг уран сайхны кинонд гол болон туслах дүр бүтээжээ.
Д.Хишигтийн найруулагчийн замнал 1956 онд эхэлсэн юм. Дорнод аймгийн Хөгжимт драмын театрын уран сайхны удирдагчаар ажиллаж, дараа нь 1959 онд Хөвсгөл аймгийн Соёлын ордны ерөнхий найруулагчаар томилогдон орон нутгийн театрын урын сан, уран бүтээлийн чанарт бодит хувь нэмэр оруулжээ.
Энэ үедээ тэрээр Б.Бат-Очирын “Нууц товч”, А.Штейний “Хувийн хэрэг”, Д.Нацагдорж, Б.Дамдинсүрэн нарын “Учиртай гурван толгой” дуурь, К.Жактошивийн “Алтан ай”, Р.Сандагжавын “Гэнэн сэтгэл” зэрэг бүтээлийг найруулсан байна. Орон нутгийн соёлын байгууллагуудад ажилласан он жилүүд нь түүний хувьд зөвхөн уран бүтээлийн туршлага хуримтлуулсан үе бус, аймаг орон нутгийн театрын мэргэжлийн суурийг бэхжүүлэх үйлсийн чухал хэсэг байв.
1960-1966 онд Дэмидийн Хишигт Монгол кино үйлдвэрт ассистент найруулагч, найруулагчаар ажилласан. Тэр хугацаанд найруулагч Р.Доржпаламын “Салхины амт”, БНАГУ-тай хамтарсан “Алтан өргөө” уран сайхны кинонд хоёрдугаар найруулагчаар оролцож, кино бүтээх мэргэжлийн дадал, арга барилаа улам боловсруулжээ.
Монгол кино үйлдвэрт ажиллахдаа тэрээр “Баясгалан” (1961), “Тус биш ус” (1964), “Кино мэдээ”, “Киевийн охин”, “Хойч үеийнхэн” зэрэг бүтээлийг найруулсан байна. Мөн “Монголын төмөр зам”, “Бүхнийг ялалтад”, “Монголын барилга, барилгын урлал” зэрэг баримтат кино бүтээж, анхны кино зохиол болох “Нөмрөг хадны цуурай”-гаа туурвисан нь түүний зохиолч, найруулагчийн хос чадварыг харуулсан юм.
1967-1991 онд Д.Хишигт Монгол телевиз, Телекино үйлдвэрт найруулагч, уран сайхны удирдагчаар ажиллажээ. Энэ үе бол Монголын телевизийн урлаг мэргэжлийн өнгө төрхөө бүрдүүлж байсан он жилүүд бөгөөд тэрээр анхны уран бүтээлч, анхны найруулагчдын нэгийн хувиар телевизийн хэл найруулга, нэвтрүүлгийн бодлого, дүрслэлийн арга барил төлөвшихөд чухал нөлөө үзүүлсэн байна.
Тэрээр “С.М.Эйзенштейн”, “И.Хейфиц”, “Э.Рязанов” зэрэг теле хөрөг, “Цэнхэр дэлгэц”, “Баярын мишээл”, “АСК”, “Изучайте русский язык” зэрэг танин мэдэхүйн цуврал нэвтрүүлгийг санаачлан найруулжээ. Мөн Самбо бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах анхдугаар тэмцээнийг Монголын үзэгчдэд шууд дамжуулан хүргэсэн телевизийн томоохон бүтээлийг найруулсан нь тухайн үеийн телевизийн хөгжлийн нэгэн чухал үйл явдал болсон юм.
Монгол телевизийн “Кино, телевиз”, “Соёл урлаг”, “Залуучууд, спорт” зэрэг редакцын нэвтрүүлгийг хөгжүүлэхэд Д.Хишигт идэвхтэй оролцсон байна. Түүний бүтээлч оролцоо телевизийн нэвтрүүлгийн агуулга, найруулга, үзэгчдэд хүрэх хэлбэрийг мэргэжлийн түвшинд төлөвшүүлэхэд тод ул мөр үлдээжээ.
1970-аад оны дунд үе гэхэд тэрээр баримтат, уран сайхны болон хүүхэлдэйн киноны олон арван бүтээл туурвисан байв. “Монгол үнэн”, “Эртний монгол нутаг”, “Өргөн алаг Шишгэд”, “Үзэсгэлэнт нутаг Хорго” зэрэг 80 гаруй баримтат кино нь эх орны байгаль, түүх, нийгэм, соёлын дүр төрхийг дэлгэцийн хэлээр баримтжуулан үлдээсэн үнэт өв болжээ.
Монголын кино урлагийн алтан санд мөнхөрсөн “Гарьд магнай”, “Тод магнай”, “Цэц магнай” кинонууд Д.Хишигтийн уран бүтээлийн оргил бүтээлүүдийн тоонд зүй ёсоор багтдаг. Эрийн гурван наадмын сэдэвт эдгээр бүтээл үндэсний бөхийн ёс уламжлал, хурдан морины соёл, сурын харваа, монгол хүний ахуй, ёс заншлыг уран сайхны өндөр түвшинд мөнхөлсөнөөрөө онцгой үнэ цэнтэй юм.
Түүний найруулсан “Эрх цагаан”, “Тус” зэрэг хүүхэлдэйн кино ч Монголын хүүхдийн дэлгэцийн бүтээлийн хөгжилд байр сууриа эзэлсэн байна. Тэрээр төрөл жанрын хувьд нэг хүрээнд баригдаагүй, баримтат кино, уран сайхны кино, хүүхэлдэйн кино, телевизийн хөрөг, танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг зэрэг олон хэлбэрээр ажилласан өргөн цар хүрээтэй уран бүтээлч байв.
Д.Хишигтийн бүтээлүүд олон улсын наадам, уралдаанд үнэлэгдэж байжээ. “Нэгдлийн намар” (1972), Германтай хамтран бүтээсэн “Говь” (1975) баримтат кинонууд БНАГУ-ын Лейпцигийн Олон улсын баримтат киноны наадмаас Хүндэт диплом хүртсэн байна.
Мөн “Туулсан зам” (1981) Ардын хувьсгалын 60 жилийн ойд зориулсан уран бүтээлийн уралдаанд II байр эзэлжээ. ЗХУ-ын Төв телевизийн “Солонго” олон улсын их наадмаас “Монгол хөөмий” (1983), “Ингэн эгшиг” (1987), “Дэмбээ маньдаа хө” (1991) бүтээлүүдээрээ тэргүүн шагнал хүртсэн нь түүний бүтээл Монголын хилээс давж үнэлэгдсэний тод жишээ юм.
2000 онд ОХУ-д болсон хүүхдийн киноны олон улсын наадмаас “Өнчин ишигний дууль” киногоороо тэргүүн шагнал хүртсэн байна. Энэ амжилт нь хүүхэд, гэр бүл, монгол ахуйг дэлгэцийн уран хэлээр илэрхийлэх түүний найруулагчийн мэдрэмж олон улсын түвшинд үнэлэгдэж байсны баталгаа болжээ.
2004 оноос түүний ажил амьдрал Соёл Урлагийн Их Сургуулийн Кино, телевиз, медиа урлагийн сургуультай нягт холбогдсон. Тэрээр уран чадварын болон зөвлөх багшаар ажиллаж, олон жилийн бүтээлч туршлага, мэргэжлийн мэдлэгээ үе үеийн оюутан, залуу найруулагчдад өвлүүлэн үлдээсэн юм.
Д.Хишигт багшийн хувьд сургалт бол зөвхөн хичээл заах ажил бус, уран бүтээлч хүний ёс зүй, хариуцлага, үндэсний соёлдоо хандах хандлагыг шавь нартаа төлөвшүүлэх үйл хэрэг байлаа. Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн мөч хүртэл сургалт, уран бүтээл, эрдэм судлалын ажилд оролцож, Б.Бадрууганы нэрэмжит “Анхны бүтээл” олон улсын оюутны наадмын Хүндэт ерөнхийлөгчөөр ажиллажээ.
Түүнчлэн “Зурагт зулын хойморт заларсан нь” бүтээлийг М.Чойжил, Б.Дожоодорж нартай хамтран туурвисан байна. Мөн “Дамжуулах үг” (2011), “Гарьд магнай” (2014) бүтээлүүдийг хэвлүүлж, кино, телевизийн найруулагч бэлтгэх сургалтын төлөвлөгөө, хичээлийн хөтөлбөрийг боловсруулан, цаг үеийн шаардлагад нийцүүлэн удаа дараа шинэчилсэн нь түүнийг бүтээлч найруулагч төдийгүй мэргэжлийн боловсролын алсын хараатай зүтгэлтэн байсныг илтгэнэ.
Түүний олон арван жилийн хөдөлмөрийг төр, засгаас өндрөөр үнэлж ирсэн. Дэмидийн Хишигт 1956 онд Засгийн газрын Хүндэт үнэмлэх, 1971, 1977 онуудад Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 1986 онд Алтан гадас одон, 1991 онд Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн цол хүртжээ.
Мөн 2017 онд түүнд СУИС-ийн Хүндэт профессор цол олгосон байна. Эдгээр шагнал, цол нь түүний тайз, дэлгэц, телевиз, сургалтын салбарт оруулсан бодит хувь нэмрийг үнэлсэн төр, нийгмийн хүндэтгэл байв.
Дэмидийн Хишигт нь Монголын хот, хөдөөгийн соёл, урлагийн байгууллагын хөгжил, дэд бүтцийг бэхжүүлэхэд хүч хөдөлмөрөө зориулсан уран бүтээлч байлаа. Тэрээр эх орныхоо түүх, байгаль, өв соёл, хүний амьдралыг дэлгэцийн бүтээлээр баримтжуулж, залуу уран бүтээлчдийн авьяас чадварыг хөгжүүлэх, үе үеийн уран бүтээлчдийн залгамж холбоог хадгалах үйлсэд үнэтэй өв үлдээсэн юм.
Эгэл даруу зан, шавь нартаа харамгүй түгээсэн мэдлэг, уран бүтээлдээ үнэнч сэтгэл, мэргэжлийн өндөр хариуцлага нь түүнийг таньж мэдсэн хүн бүхний дурсамжид үлдэх болно. Монголын кино, телевизийн урлагийн нэрт найруулагч Дэмидийн Хишигтийн бүтээлүүд, заасан хичээл, хэлсэн үг, хүмүүжүүлсэн шавь нар нь түүний нэрийг Монголын соёл, урлагийн түүхэнд мөнхлөн үлдээж байна.
Талийгаачийн гэр бүл, төрөл садан, шавь нар, хамтран зүтгэгчид, анд нөхдөд нь Соёл Урлагийн Их Сургууль, СУИС-ийн Кино, телевиз, медиа урлагийн сургуулийн эрдмийн хамт олон, “Анхны бүтээл” олон улсын оюутны наадмын зохион байгуулах хорооны нэрийн өмнөөс гүн эмгэнэл илэрхийлж байна.
Соёл урлагийн их сургуулийн эрдмийн хамт олон
