Богд хаант Монгол Улсын түүхэнд 15 насандаа “Бишрэлт гүн” цол хүртэж, хошууны Засаг ноёноор өргөмжлөгдсөн Даваагийн Сундуйн мэндэлсний 130 жилийн ой энэ онд тохиож байна. Тэрээр Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу буюу одоогийн Булган аймгийн Могод сумын нутагтай холбогдох түүхэн хүн юм.
Чин ван Ханддорж түүнийг “төрөлхийн цэцэн ухаантай, монгол бичигт сайн боловсорсон, олныг дагуулж чадах чадвартай” хэмээн үнэлж байжээ. Улмаар 15 настайд нь “Бишрэлт гүн” цол олгож, хошууны Засаг ноёноор өргөмжилсөн байна.
Д.Сундуй Нийслэл хүрээнд орос үсгийн сургуульд суралцаж байсан бөгөөд 1913 онд ОХУ-ын Эрхүү хотод боловсрол эзэмшихээр явсан анхны сэхээтнүүдийн нэг аж. Энэ нь тухайн үеийн Монголын залуус гадаад боловсрол эзэмших эхлэл тавигдаж байсан онцлог цаг үетэй давхцдаг.
Ардын хувьсгалын эхэн үед буюу 1920 оны 2 дугаар сард Барон Унгерн Нийслэл хүрээг эзлэхэд Сундуй гүн Ардын хувьсгалын талд тууштай зогссон байна. Тэрээр Барон Унгернийг баривчлан ЗХУ-д шилжүүлэн өгсөн онцгой гавьяатай хэмээн түүхэнд тэмдэглэгджээ.
Хувьсгалын дараа Д.Сундуй шинэ төрийн албанд ажиллаж, 1912-1924 оны хооронд хошууны Засаг ноёноор зүтгэсэн байна. Хожим улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртөж, 1937 онд хорвоог орхисон юм.
Түүнтэй холбогдох Авзагын хүрээ буюу Бишрэлт гүн Сундуйн хүрээ нь одоогийн Хишиг-Өндөр сумын баруун талд байрлаж байжээ. Сумын төвөөс ойролцоогоор 1 км зайд, Дархан хан уулын зүүн урд, Үен уулын өвөрт төвхнөж байсан уг хүрээ тухайн цагтаа томоохон шашин, соёлын төвд тооцогдож байв.
Авзагын хүрээний тухай гол баримтууд:
- Чойр, Жүд, Мамба, Гүнрэг, Дуйнхор зэрэг таван дацантай байсан
- Хамбын өргөө болон Ширээт ламын хувилгааны өргөө баруун хойно байрлаж байжээ
- Дөрвөн аймагтай, 1000 шахам ламтай томоохон хүрээ байсан
- Хамба лам Сандаг (Аранжин), Ловон ширээтийн хувилгаан Рэнцэндорж нар удирдан ажиллаж байжээ
- Майдар жасын малын тоо дөрвөн түм хүрч байсан байна
Майдар жасын сүргийн даамлаар Чомбуу гэдэг хүн ажиллаж байжээ. Тэрээр малаа сайн өсгөсний учир “Дархан сүргүүч” цолоор шагнуулсан тухай нутгийн түүхэнд өгүүлдэг.
Ардын хувьсгал ялж, Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Д.Сундуй өөрийн хөрөнгөө улсдаа хандивласан байна. Мөн үе улиран залгамжлах ноён хэргэмээсээ татгалзсан нь түүнийг шинэ цагийн төрийн үйл хэрэгт өөрийн байр суурьтай оролцсон түүхэн хүн болохыг харуулдаг.
Бишрэлт гүн Даваагийн Сундуйн хөшөөг УИХ-ын гишүүн асан Ц.Цэнгэлийн санаачилгаар бүтээжээ. Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын Засаг дарга М.Зоригтын шийдвэрээр Аюушийн Сүхбаатар саарал боржин чулуугаар урлан, 2012 оны 10 дугаар сарын 3-нд Хишиг-Өндөр сумын ЗДТГ-ын цэцэрлэгт хүрээлэнд байрлуулсан байна.
Энэ сарын 3-4-ний өдрүүдэд Хишиг-Өндөр сум үүсэн байгуулагдсаны 103 жилийн ой болон Түшээт хан аймгийн Бишрэлт гүн Даваагийн Сундуйн мэндэлсний 130 жилийн ойг тохиолдуулан баяр наадмаа тэмдэглэжээ. Ийнхүү нутгийн түүх, төрийн зүтгэлтний намтар, соёлын өвийг хослуулсан ойн арга хэмжээ Булган аймагт зохион байгуулагдсан байна.
