Японы зураач Яёи Кусама 8-р сарын 14-нд Токио хотод 97 насандаа таалал төгссөн гэж The New York Times мэдээлжээ. Цэгэн хээ, толин “Infinity Rooms” буюу “Хязгааргүй өрөөнүүд”, өдөөн хатгасан перформансуудаараа тэрээр орчин үеийн урлагийн дүр төрхийг өөрчилсөн уран бүтээлчдийн нэг байв.
Кусамаг өөр хэн нэгэнтэй андуурах боломжгүй. Улаан хиймэл үс, цэгэн даашинз, толин инсталляци, төгсгөлгүй давталт нь түүний танигдах визуал хэл болж хувирсан юм. Гэхдээ энэ тод дүр төрхийн цаана сэтгэлзүйн хүндрэлтэй олон жил тэмцэж, өөрийн ертөнцийг тууштай бүтээсэн амьдралын нарийн түүх байлаа.
“Хязгааргүй тор”-оос Нью-Йоркийн авангард хүртэл
Яёи Кусама 1929 оны 3-р сарын 22-нд Мацумото хотод үрийн худалдаа эрхэлдэг чинээлэг гэр бүлд төржээ. Өсвөр насандаа тэр мэргэжлийн зураач болохоор шийдсэн нь дайны дараах консерватив Японы нөхцөлд маш зоримог алхам байв.
1957 онд тэр АНУ руу нүүж, удалгүй Нью-Йоркийн урлагийн тайзны төвд орсон байна. Тэнд түүний алдарт “Infinity Nets” буюу “Хязгааргүй тор” цуврал бий болжээ. Эдгээр нь мянга мянган давтагдсан цагаан бийрийн хөдөлгөөнөөр бүрхэгдсэн асар том зурагнууд бөгөөд төгсгөлгүй тор мэт мэдрэмж төрүүлдэг байв.
Түүний бүтээлүүдийг ирээдүйн минимализмын онолч Дональд Жадд анзаарч, нэг зургийг нь худалдан авч, карьерынх нь эхэнд дэмжиж байжээ.
1960-аад оны эхээр Кусама давталтын зарчмаа зурагнаас баримал руу шилжүүлсэн. Тэрээр олон мянган зөөлөн фаллик хэлбэр бүтээж, тавилга, хувцас, янз бүрийн эд зүйл дээр байрлуулдаг байв. Түүний бүтээлүүд Клас Олденбург, Жеймс Розенквист, Энди Уорхол зэрэг уран бүтээлчдийн хамт поп-артын эхэн үеийн түүхийн нэг хэсэг болсон.
Гэхдээ эдгээр баримлын бэлгийн шинжтэй төрх нь сексийн сонирхлоос үүдэлтэй байгаагүй. Кусама өөрөө бэлгэ эрхтэн түүнийг айлгадаг байсан бөгөөд айдас төрүүлдэг хэлбэрийг төгсгөлгүй давтан бүтээх нь тэр айдсаа даван туулах арга байсан гэж ярьдаг байжээ.
1960-аад онд тэр улам цааш явж, Нью-Йорк дахь дайны эсрэг перформансуудад оролцогчдын нүцгэн биеийг өөрийн танигдах цэгэн хээгээр буддаг болсон. Эдгээр перформанс нь нэгэн зэрэг урлаг, эсэргүүцэл, олон нийтийн анхаарлыг зориуд татсан өдөөн хатгалга байв.
Токио, эмнэлэг, “Кусамания”
1973 онд Кусама Нью-Йоркоос Япон руу буцсан. Америкийн авангард орчинд олон жил ажилласны дараа түүний сэтгэлзүйн байдал муудаж, хий үзэгдэл, сандралын дайралт, хүчтэй түгшүүр олон жил дагасан байна. Тэр хүүхэд байхаасаа гэрлийн гялбаа, цэгэн талбай, амилж буй мэт цэцэгсийг хардаг байсан тухай ярьдаг байв. Хожим эдгээр дүрслэл нь түүний уран бүтээлийн хэлний гол түлхүүр болсон юм.
1977 онд Кусама хэд хэдэн удаагийн эмнэлэгт хэвтэлтийн дараа Токиогийн сэтгэцийн эмнэлэгт сайн дураараа ханджээ. Хожим тэр энэ байгууллагыг байнгын гэрээ болгосон байна. Түүний хувьд энэ нь зөвхөн эмчилгээний газар бус, тогтвортой байдал мэдэрч, үргэлжлүүлэн ажиллах боломжтой орчин байв. Урлан нь ойролцоо байрладаг байсан тул тэр өдөр бүр тийшээ очиж зурдаг байжээ.
Кусамагийн хувьд урлаг нь амьдралаас зуурах арга байсан. Тэр зурж бүтээх нь айдас, дотоод өвдөлтөө даван туулахад тусалдаг гэж олон удаа хэлж байсан. Түүний бүтээл дэх давтагдсан цэг, тор, цэцэг, хэлбэрүүд нь дотоод ертөнцөд нь болж буй зүйлсийг харагдах хэлбэрт оруулах арга болжээ.
XXI зуунд Кусамагийн алдар дахин огцом өссөн. Түүний бүтээлүүд Tate Modern, MoMA, Помпиду төв зэрэг дэлхийн тэргүүлэх музейнүүдэд тавигдсан. 2017 онд Токиод Яёи Кусамагийн музей нээгдсэн байна.
2014 онд 1960 онд бүтээсэн “Infinity Net” зураг нь Christie’s дуудлага худалдаагаар 7.1 сая ам.доллараар зарагдсан. Тухайн үед энэ нь амьд эмэгтэй уран бүтээлчийн бүтээлд төлсөн рекорд үнэ байв.
Кусама зөвхөн зураач бус, дэлхийн хэмжээний брэнд болж хувирсан. Түүний цэгэн хээ гоо сайхны бүтээгдэхүүн, автомашин болон бусад арилжааны бүтээгдэхүүн дээр гарч байлаа. Тэр өөрийн уран бүтээлийг тойрсон дэлхийн хэмжээний сонирхлыг “Кусамания” гэж нэрлэдэг байжээ.
Гэсэн ч түүний өв маргаангүй байсангүй. 2017 онд түүний 2002 оны намтарт хар арьст хүмүүсийн талаар бичсэн арьс өнгөөр ялгаварласан үгс анхаарал татсан. 2023 онд энэ сэдэв дахин олон нийтэд ил болоход Кусама эдгээр үгийнхээ төлөө уучлал хүссэн байна.
Яёи Кусама сошиал сүлжээнд алдартай толин өрөөнүүдээс хавьгүй илүү том өв үлдээжээ. Тэр олон арван жилийн турш айдас, давтагддаг дүрслэл, хязгааргүй байдал руу тэмүүлэх мэдрэмжээ урлаг болгон хувиргасан. Түүний цэгэн хээ дэлхийн поп соёлын бэлгэ тэмдэг болж, нэг жижиг цэг ч урлагийн түүхэнд хүчтэй сорилт болж чаддагийг Кусама харуулсан юм.
